در حاشیه‌ی قصه تکراری فیلترینگ

علی‌رغم آنچه که برخی استنباط می‌کنند، نه تنها قضیه‌ی تلگرام مشکوک نیست بلکه پشت پرده‌ی آن بسیار واضح است. فقط کافی است یک جستجوی ساده درباره پیشرفت فضای مجازی در ایران داشته باشیم تا متوجه چرایی این موضوع شویم.

فیلتر تلگرام

وی‌چت، وایبر، لاین، واتس‌آپ، تانگو، فیس‌بوک، توئیتر و... همواره با بحث داخل فیلتر شدن، همراه بوده‌اند. در واقع فیلرینگ رسانه‌های اجتماعی داستانی نیست که این چند ماه و در مواجه با پیام‌رسان تلگرام ایجاد شده باشد، بلکه از زمان رشد ضریب نفوذ این قبیل رسانه‌ها و رشد تکنولوژی آن‌ها، نحوه‌ی تعامل با این شبکه‌ها چالش برانگیز بوده است.

 

وب و رسانه‌های وابسته به آن، تحولات بسیاری را در جهان ایجاد کرده‌اند و معادلات جاری در مباحث فرهنگ، اقتصاد، امنیت ملی و مدیریت افکار عمومی را دست‌خوش تغییرات فراوانی قرار داده‌اند. حقیقت آن است که؛ نوع مواجه با این فضا می‌بایست ایجاد و استفاده از فرصت‌ها و دفع آسیب‌ها باشد؛ یعنی عبور از مرحله بحران و چالش و ورود به مرحله کنترل و مدیریت آن؛ اما تکرار قصه‌ی فیلترینگ و برخورد سلبی، نشان از انفعال و ضعف نهادهای تصمیم‌گیرنده دارد که موضوعی ناخوشایند و نامطلوب است.

 

اینترنت؛ علاوه بر مزایایی که دارد؛ آسیب‌های فرهنگی فراوانی نیز به دنبال دارد که چالش‌هایی برای حاکمیت‌های ملی داشته است. یعنی فعالیت شرکت‌های فراملی در حوزه‌ی وب، دولت‌ها را مجبور کرده تا به حوزه‌های پدافند غیرعامل و تدبیرهای زیر ساختی در برابر آنان، ورود کنند.

 

جمهوری اسلامی ایران علاوه بر اینکه مانند سایر کشورها به دنبال راه‌کارهای تقویت امنیت و اقتدار خود در مواجه با تهدیدهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری اینترنت است، به دلیل رهبری رویکرد استکبار ستیز و گفتمان انقلاب اسلامی با تهدیدهای ببیشتر و جنگ نرمِ برنامه‌ریزی شده، به اتخاذ تدابیر قوی‌تر برای مصونیت ساختارهای فنی و فرهنگی در حوزه وب نیاز دارد.

مسئولین با ورود به یک چالش آن را با فیلترینگ حل کرده و تا وجود بحران دیگر آن را را کرده و گویا فراموش می کنند. از فیلتر اولین شبکه اجتماعی چند سال گذشته است اما دریغ از یک شبکه اجتماعی داخلی قدرتمند!

 

 

فضای مجازی در ایران

فضای مجازی در ایران از دهه 80 به سمت فراگیرتر شدن پیش می‌رود، اما متاسفانه توسعه‌ی زیرساختی و فرهنگی این فضا رشد متوازن نداشته است. اهمیت مدیریت فضای مجازی و رسیدن به توسعه‌ی متوازن همگام با استفاده از فرصت‌ها و رفع تهدیدها در کشور ما به اندازه‌ای است که رهبری می‌فرمایند: "اگر من امروز رهبر انقلاب نبودم، رئیس فضای مجازی کشور می‌شدم." ایشان با همین دغدغه؛ سعی در هدایت مسئولین به سمت مدیریت صحیح این فضا داشته‌اند.

 

سال 90 بود که دستور ایجاد شورای عالی فضای مجازی صادر شد تا فعالیت‌های مجازی تحت مدیریت و نظارت واحد پیش رود؛ در واقع این شورا وظیفه دارد؛ مرکزی به نام مرکز ملّی فضای مجازی کشور ایجاد کند تا اشراف کامل نسبت به فضای مجازی در سطح داخلی و جهانی و تصمیم‌گیری نسبت به نحوه مواجهه فعال و خردمندانه کشور با این موضوع از حیث سخت‌افزاری، نرم‌افزاری و محتوایی در چارچوب مصوّبات شورای عالی و نظارت بر اجرای دقیق تصمیمات در همه سطوح تحقق یابد.

 

وظیفه اصلی این تشکیلات سیاستگذاری، مدیریت کلان و برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری‌های لازم و به‌هنگام و همچنین نظارت و رصد کارآمد و روزآمد در این عرصه می باشد.(1)

 

از مهمترین مطالبات رهبر که در حکم دو دوره‌ی این شورا آمده است، عبارتست از:

 

- ارتقای جمهوری اسلامی ایران به قدرت سایبری در طراز قدرت‌های تأثیرگذار جهانی و برخورداری از ابتکار عمل و قدرت تعامل با دیگر کشورها در جهت شکل‌دهی به قواعد و قوانین مرتبط با فضای مجازی در عرصه جهانی با رویکرد اخلاق‌مدار و عادلانه.

 

- اهتمام ملی و همه‌جانبه و سرمایه‌گذاری جدی در امر ایجاد و توسعه انواع فناوری‌ها و صنایع کاملاً پیشرفته و رقابتی خصوصاً با استفاده و ایجاد رشته‌های نوین دانشگاهی و تربیت سرمایه‌های انسانی متعهد، ‌متخصص و کارآمد مورد نیاز در بخش‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، محتوایی و خدماتی در تمامی ابعاد فضای مجازی به‌ویژه در برنامه ششم توسعه و برنامه‌ریزی سالانه کشور.

- تسریع در راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات پس از تصویب طرح آن در شورای عالی و نظارت مستمر و مؤثر مرکز ملی بر مراحل راه‌اندازی و بهره‌برداری از آن.

 

- احراز جایگاه و سهم مناسب برای اقتصاد دانش‌بنیان در فضای مجازی در چارچوب سیاست‌های اقتصاد مقاومتی کشور و برنامه‌ریزی همه‌جانبه برای بهبود شرایط کسب و کار مرتبط با فناوری‌های مجازی و بهره‌گیری از فرصت‌های اشتغال‌زایی و نیز رونق محتوا، خدمات و تجارت در این عرصه

 

مسئله‌ای به نام شبکه ملی اطلاعات

از وظایف اصلی این شورا که عمدتا زیرساخت رسیدن به دیگر اهداف نیز می باشد، ایجاد شبکه ملی اطلاعات است آنچه آن را بیشتر تحت عناوین اینترنت ملی و اینترنت پاک شنیده ایم. اینترنت ملی در تعریف فنی خود به معنای "شبکه‌ای مبتنی بر قرارداد اینترنت (آی‌پی) به همراه سوئیچ‌ها و مسیریاب‌ها و مراکز داده‌ای است به صورتی که درخواست‌های دسترسی داخلی و اخذ اطلاعاتی که در مراکز داده داخلی نگهداری می‌شوند به هیچ‌وجه از طریق خارج کشور مسیریابی نشود و امکان ایجاد شبکه‌های اینترانت و خصوصی و امن داخلی در آن فراهم شود."(2)

 

در واقع شبکه ملی اطلاعات دسترسی به اینترنت را  توسط مرکز داده داخلی پی می‌گیرد، در حالی که ارتباط خارجی به شبکه جهانی وب امکان پذیر است اینترنت داخلی برای کاربران با سرعت چند برابری و قیمتی بسیار ارزان در دسترس است.

 

شبکه ملی اطلاعات در جهان دارای سابقه بوده و با نام‌هایی مانند شبکه الکترونیکی دولت مطرح است. سابقه ایجاد چنین شبکه‌ای در امریکا سال 1191 در قانون پردازش با کارایی بالا در لایحه ای موسوم به گور مطرح شده است. این طرح با مختصات مشابه توسط دولت های کانادا، کره جنوبی،سوئد، فرانسه همچنین انگلیس، هلند، استرالیا، هند، قطر و حتی عربستان مطرح و ایجاد شده است. اهمیت نیاز به وجود چنین شبکه ای بعد از افشاگری های اسنودن برای دولت‌های اروپایی دو چندان احساس شد و این دول سعی کردند تا با  فعالیت‌های مشترک ترافیک داخلی خود را از ترافیک خارجی تفکیک کرده و مسیر ترافیک داده‌های خود را از خاک امریکا جدا کنند.

 

اینترنت ملی

در ایران نیز این مسئله برای اولین بار در سال 84 توسط دولت دهم پیگیری و مطالعات اولیه آن انجام شد، سال 89 بود که این موضوع در تبصره ۲ ماده ۴۶  قانون پنجم توسعه گنجانده شد.

 

انتظار بی‌پایان!

قرار بر آن بود که اینترنت ملی تا پایان سال 95 در دسترس همگان قرار گیرد اما در دولت یازدهم و بعد از گذشت حدود 11 سال شاهد ارائه نسخه اولیه این شبکه که شامل مرکز تبادل ترافیک داده زیرساخت و کارساز نام دامنه‌ی ملی می‌شود، بودیم. این در حالی است که در شرایطی که اینترنت و شرکت‌های فراملی توانسته‌اند تهدیدات خود را در معادلات سیاسی اقتصادی و فرهنگی ما نشان دهند هیچ تسریع و حرکت جهادگونه برای مصونیت بخشی به فضای ساختاری و کاربری داخلی نبوده‌ایم و چوب کم کاری مسئولین مربوطه را در رشد آسیب‌های اجتماعی و تهدید امنیت ملی شاهد بودیم که در نمونه‌ای جامعه در فتنه اقتصادی شوک آن را حس کرد.(3)

 

این موضوع آنقدر مشهود است که گلایه‌های رهبری هم در جلسات علنی آشکارا به گوش می‌رسد: "در مسئله‌ی فضای مجازی، آنچه از همه مهم‌تر است، مسئله‌ی شبکه‌ی ملّی اطّلاعات است. متأسّفانه در این زمینه کوتاهی‌های فراوانی شده، کاری که باید انجام بگیرد، انجام نگرفته؛ این[طور] نمیشود" بعد از این تذکر قابل توجه، عملکرد مسئولین به گونه ای بود که با گذشت یکسال رهبری بار دیگر در میان مسئولین دولت فرمودند: "شبکه‌ی ملّی اطّلاعات را -که خیلی مهم است آن شبکه‌ی داخلی- ما هنوز پیش نرفته‌ایم؛ خب، با اینکه آقای واعظی هم معتقد به این قضیّه هستند و دوستان همه معتقدند به این قضیّه امّا این پیشرفت نداشته؛ این را بایستی ان‌شاءالله دنبال کنیم که ضربه‌های بی‌جبرانی نزنیم".

 

در واقع مشکل اصلی مدیران، کم‌تحرکی در مدیریت چالش‌های حاضر و فقدان آینده نگری و برنامه ریزی برای پیشگیری از آسیب های پیش رو و همچنین فقدان اتخاد راهبردهای موثر در راستای قرار گرفتن در طراز قدرت های حوزه‌ی وب است. گزیده شدن از تهدیدات فضای وب در ابعاد مختلف و تکرار رویکرد سلبی در مواجه با شبکه های اجتماعی نشان از این مشکلات در مدیریت فضای مجازی دارد.

 

مسئولین با ورود به یک چالش آن را با فیلترینگ حل کرده و تا وجود بحران دیگر آن را را کرده و گویا فراموش می کنند. از فیلتر اولین شبکه اجتماعی چند سال گذشته است اما دریغ از یک شبکه اجتماعی داخلی قدرتمند! در نمونه دیگر با اینکه فضای فعلی در مدیریت شبکه های اجتماعی  در وضعیت هشدار قرار گرفت، سرعت رشد قابلیت های پیام رسان های داخلی با تلگرام را در شروع به کار خود در ایران مقایسه کنید، باز هم نشان از مدیریت جهادی، منسجم و دغدغه‌مند در این‌باره وجود ندارد.

 

مدیران هم اکنون در مسائل مصداقی چالش های فضای سایبری متوقف شده‌اند چه برسد به اینکه فکری برای آینده کنند؛ برنامه نهادهای تصمیم گیر برای مواجه با تکنولوژی هایی چون اینترنت اشیا، اینترنت ماهواره ای و امثالهم چه خواهد بود؟! برای فرهنگ استفاده و مواجه با رسانه‌های اجتماعی چه برنامه ای داشته‌ایم؟ و درباره مفاهیم ژئوپلیتیکی فضای مجازی، جنگ سایبری، شرکت های فراملی و مسئله امنیت و هویت ملی و شکاف دیجیتالی چه نظریه پردازی و راهکارهایی داشته‌ایم؟

 

پی نوشت:

1- حکم تشکیل و انتصاب اعضای شورای عالی فضای مجازی 1390

2-  اینترنت ملی در راه‌ است، جام جم کلیک، 1394

3- حکم انتصاب اعضای شورای عالی فضای مجازی 1394